Wyobraź sobie świat, w którym od codziennego wschodu słońca zależy przetrwanie całej ludzkości. Świat, w którym bogowie nie są odległymi istotami, lecz nieustannie wpływają na pogodę, plony, wojny i ludzkie życie. Tak właśnie wyglądała religia dawnych mieszkańców Meksyku – Olmeków, Majów i Azteków. Był to fascynujący system wierzeń, w którym wszystko miało swoje miejsce i znaczenie.

Nie, nie pomyliłem tematu. Starożytna historia Meksyku – a bardziej Mezoameryki pociąga mnie od dawna, tak więc postanowiłem podzielić się z Wami moją pasją – czyli wędrówką po historycznej Mezoameryce. Na początek – zagłębimy się w mitologię, w kolejnych postach przestawię historię ludów zamieszkujących Mezoamerykę – mam nadzieję, że nie zanudzę Was. Ta opowieść powinna być ciekawa – a z pewnością będzie stanowiła wprowadzenie do tego pięknego regionu – który wiem, że z niektórzy z Was już byli albo planują odwiedzić podczas swoich wakacyjnych wędrówek.

Wszechświat oparty na równowadze

Podstawą mezoamerykańskiej religii była wiara w równowagę przeciwieństw. Życie i śmierć, światło i ciemność, kobieta i mężczyzna, deszcz i susza – żadna z tych sił nie mogła istnieć bez drugiej. Harmonia wszechświata wymagała nieustannego podtrzymywania.

Ludzie wierzyli również, że bogowie kiedyś poświęcili samych siebie, aby stworzyć świat. W zamian oczekiwali od ludzi spłacania tego „świętego długu”. Dlatego składano im dary – od żywności i kwiatów po rytualne upuszczanie krwi, a w niektórych kulturach także ofiary z ludzi. Dla współczesnego człowieka może to wydawać się okrutne, jednak dla mieszkańców Mezoameryki był to obowiązek konieczny do zachowania porządku świata.

Sam temat poświęcenia ludzi aby świat odrodził się na nowo – z pewnością jest to pomysł na osobny wpis.

Bogowie, którzy rządzili naturą

Każde z najważniejszych zjawisk przyrody miało swojego opiekuna, a wielu bogów było czczonych przez różne cywilizacje pod odmiennymi imionami.

Quetzalcóatl – Pierzasty Wąż był jednym z najbardziej niezwykłych bogów. Łączył w sobie niebo i ziemię, symbolizował wiatr, wiedzę, świt oraz planetę Wenus. U Majów znany był jako Kukulkán i należał do najbardziej szanowanych bóstw. O tym bóstwie każdy z Was pewnikiem słyszał na lekcjach historii. I z pewnością wiecie kto to jest Hernan Cortez – hiszpański konkwistador, który pokonał potęgę Azteków – pojmał i zabił Montezumę II – ostatniego władcę Azteków. Montezuma II widział w Cortezie reinkarnację swojego największego Boga – Pierzastego Węża.

Tláloc, aztecki bóg deszczu, decydował o powodzeniu zbiorów. Bez jego łaski pola wysychały, a głód zaglądał do miast. U Majów tę samą rolę pełnił Chaac, przedstawiany z charakterystycznym długim nosem.

Przeciwieństwem Quetzalcóatla był Tezcatlipoca – bóg nocy, magii, wojny i przeznaczenia. Wierzono, że dzięki swojemu obsydianowemu zwierciadłu potrafił zajrzeć prosto do ludzkiego serca i poznać najskrytsze myśli.

Szczególne miejsce zajmował Huitzilopochtli, patron Azteków oraz bóg słońca i wojny. Według wierzeń każdego dnia walczył z siłami ciemności. Aby zwyciężał i słońce mogło ponownie wzejść, potrzebował energii dostarczanej przez składane mu ofiary.

Nie mniej ważny był Bóg Kukurydzy, u Majów znany jako Hun Hunahpu. Jego los odzwierciedlał cykl natury – śmierć ziarna wrzucanego do ziemi i jego ponowne narodziny w postaci dojrzewających roślin. Sama kukurydza – najważniejsze zboże w Mezoameryce nie było tylko pożywieniem. Archeologowie mówią nawet, że była fundamentem całego systemu cywilizacyjnego, religijnego i społecznego. Opisywano ją czasami jako „laskę życia”, bez której nie mógłby powstać potężne imperia Majów czy Azteków.

Wśród najpotężniejszych bóstw znajdowała się również Coatlicue, bogini ziemi i matka Huitzilopochtli. Jej wizerunki budziły respekt – przedstawiano ją z naszyjnikiem z ludzkich serc i dłoni oraz spódnicą utkaną z wijących się węży.

Ponad wszystkimi bogami istniał jeszcze Ometeotl – tajemnicze bóstwo uosabiające jedność przeciwieństw. Nie posiadało rozbudowanego kultu ani świątyń, lecz symbolizowało samą istotę wszechświata.

Świat, który wielokrotnie się kończył

Dla mieszkańców Mezoameryki czas nie płynął prostą linią. Historia świata przypominała koło.

Według azteckich wierzeń przed obecnym światem istniały już cztery wcześniejsze epoki, zwane Słońcami. Każda zakończyła się wielką katastrofą – potopem, huraganami, ogniem lub atakiem dzikich bestii. Obecnie żyjemy w epoce Piątego Słońca, która również kiedyś dobiegnie końca.

Narodziny obecnego świata miały nastąpić dzięki poświęceniu samych bogów w świętym mieście Teotihuacán. To dlatego ludzie wierzyli, że ich własne ofiary pomagają utrzymać kosmiczny porządek.

Jak wyglądał wszechświat?

Aztekowie wyobrażali sobie kosmos jako ogromną wielopiętrową budowlę. Nad ziemią znajdowało się 13 poziomów niebios, a pod nią 9 krain zmarłych, z których najgłębszą był Mictlan.

Majowie patrzyli na świat nieco inaczej. Dla nich istniały trzy wielkie poziomy: niebo, ziemia i podziemna kraina Xibalba. Wszystkie łączyło potężne Drzewo Życia – majestatyczna ceiba, której korzenie sięgały świata zmarłych, a korona podpierała niebo.

Najbardziej niezwykły kalendarz świata

Mieszkańcy dawnego Meksyku korzystali jednocześnie z dwóch kalendarzy – słonecznego oraz rytualnego. Ich cykle spotykały się raz na 52 lata.

Moment ten budził ogromny lęk. Wierzono, że właśnie wtedy świat może przestać istnieć. Gaszono więc wszystkie ogniska w imperium i czekano na znak z nieba – przejście gwiazdozbioru Plejad przez najwyższy punkt nieba. Jeśli znak się pojawił, rozpalano Nowy Ogień, który symbolicznie rozpoczynał kolejny 52-letni cykl istnienia świata.

Opowieści pełne bohaterów i potworów

Najważniejszym dziełem mitologii Majów jest Popol Vuh – księga pełna niezwykłych historii o stworzeniu świata i bohaterach walczących z siłami zła.

Jedną z najbardziej znanych opowieści jest historia Bohaterskich Bliźniaków, którzy zeszli do podziemnego świata Xibalba, by zmierzyć się z jego okrutnymi władcami. Dzięki sprytowi i odwadze pokonali Panów Śmierci, stając się symbolem zwycięstwa życia nad śmiercią.

Religia obecna w każdym dniu

Wierzenia Mezoameryki nie kończyły się w świątyniach. Przenikały całe życie społeczeństwa.

Miasta budowano zgodnie z obserwacjami gwiazd i ruchów Słońca. Kapłani byli jednocześnie astronomami i matematykami. Nawet narodziny dziecka miały wymiar religijny – często zwlekano z nadaniem imienia, ponieważ dzień urodzenia mógł przynieść szczęście albo pecha zgodnie z przepowiedniami zapisanymi w kalendarzu.

Dla dawnych mieszkańców Meksyku bogowie byli obecni wszędzie: w deszczu spadającym na pola, w porannym wschodzie słońca, w dojrzewających kłosach kukurydzy i w gwiazdach świecących nad piramidami. Ich religia była próbą zrozumienia świata i utrzymania kruchej równowagi między ludźmi, naturą i siłami rządzącymi wszechświatem.

Jak będziecie w stolicy Meksyku – polecam Wam odwiedzić Narodowe Muzeum Antropologiczne. Odwiedziłem je kilka lat temu. Tam w pigułce możecie poznać historię i wierzenia ludów Mezoameryki. Naprawdę jest to muzeum godne polecenia…. Oczywiście musicie poświęcić z 2-3 godziny aby spokojnie zapoznać się z eksponatami zlokalizowanymi w tym muzeum – ale uważam, że nie będzie to czas stracony!!!