Tak jak obiecałem wracam z opowieścią o fascynującej cywilizacji, którą stworzyli Inkowie. Gdy Europejczycy dopiero odkrywali nowe lądy, wysoko w Andach istniało jedno z najlepiej zorganizowanych państw swojej epoki. Inkowie stworzyli imperium rozciągające się od dzisiejszej Kolumbii po środkowe Chile i północną Argentynę. Nazywali je Tawantinsuyu (Tahuantinsuyu) – „Krainą Czterech Części Świata”. Było to największe państwo w historii prekolumbijskiej Ameryki, obejmujące około 2 milionów km² i zamieszkiwane przez blisko 12 milionów ludzi.

Co najbardziej fascynujące, potęga Inków nie była budowana przez wiele stuleci. Ich spektakularna ekspansja trwała zaledwie około stu lat, a mimo to stworzyli sprawnie funkcjonujące państwo bez koła wykorzystywanego do transportu, bez żelaza i bez pisma alfabetycznego.

Od niewielkiego plemienia do potęgi Andów

Historia Inków rozpoczyna się w XI–XII wieku w dolinie Cuzco, położonej na wysokości ponad 3300 m n.p.m. Według legendy pierwszym władcą i założycielem dynastii był Manco Cápac, syn boga Słońca Inti. Razem ze swoją siostrą i żoną Mamą Ocllo miał wyłonić się z wód jeziora Titicaca, aby założyć nowe królestwo w miejscu wskazanym przez bogów.

Choć legenda stanowi ważny element inkaskiej tradycji, historycy są zgodni, że przez pierwsze dwa stulecia Inkowie byli jedynie jednym z wielu niewielkich ludów zamieszkujących Andy. Nic nie zapowiadało, że w krótkim czasie podporządkują sobie niemal całe zachodnie wybrzeże Ameryki Południowej.

Pachacuti – władca, który zmienił historię

Prawdziwy przełom nastąpił w 1438 roku, kiedy książę Pachacuti Inca Yupanqui, którego imię można tłumaczyć jako „Ten, który odmienia świat”, pokonał wojowniczy lud Chanków. Zwycięstwo to zapoczątkowało błyskawiczną ekspansję imperium.

Pachacuti był nie tylko znakomitym wodzem, lecz także wybitnym organizatorem i reformatorem. To właśnie za jego panowania stolica Cuzco została przebudowana według symbolicznego planu przypominającego sylwetkę pumy – zwierzęcia uważanego przez Inków za symbol siły i ziemskiego świata.

Władca zreorganizował administrację, rozbudował sieć dróg liczącą ponad 40 tysięcy kilometrów oraz wprowadził system mit’a – obowiązkowej pracy na rzecz państwa. Nie był to podatek pieniężny, lecz forma świadczenia pracy przy budowie dróg, mostów, tarasów rolniczych, świątyń czy magazynów żywności. Dzięki temu państwo mogło realizować ogromne inwestycje bez użycia pieniądza.

Upadek imperium

Jeszcze na początku XVI wieku nic nie wskazywało na rychły koniec tej potęgi. Sytuacja zmieniła się dramatycznie po wybuchu wojny domowej pomiędzy dwoma synami zmarłego władcy Huayny Cápaca – Huáscarem i Atahualpą. Konflikt osłabił państwo, a dodatkowym ciosem stała się epidemia ospy, która dotarła do Andów jeszcze przed pojawieniem się Hiszpanów.

W 1531 roku do Peru przybył Francisco Pizarro. Wykorzystując chaos polityczny oraz przewagę technologiczną, Hiszpanie zdołali pojmać Atahualpę i rozpoczęli podbój imperium. Choć opór Inków trwał jeszcze przez kilkadziesiąt lat w trudno dostępnych rejonach Vilcabamby, jego kres nastąpił w 1572 roku, kiedy stracono ostatniego władcę – Túpaca Amaru I.

Wirakocza – tajemniczy Stwórca świata

Choć najważniejszym bóstwem państwowym był Inti, czyli bóg Słońca, najwyższą istotą w inkaskiej kosmologii pozostawał Wirakocza (Viracocha) – stwórca nieba, ziemi i ludzi.

Według legend wyłonił się z wód jeziora Titicaca, stworzył słońce, księżyc oraz gwiazdy, a następnie ulepił z kamienia lub gliny pierwszych ludzi. To właśnie on miał nauczyć mieszkańców Andów podstaw cywilizacji – rolnictwa, rzemiosła, praw oraz zasad życia społecznego.

Po zakończeniu swojej misji Wirakocza miał odejść na zachód przez Ocean Spokojny, zapowiadając kiedyś swój powrót. Ta opowieść przez lata stała się źródłem wielu spekulacji dotyczących pierwszego kontaktu Inków z Europejczykami, choć współcześni historycy podchodzą do takich interpretacji z dużą ostrożnością.

Kipu – gdy informacje zapisywano za pomocą węzłów

Inkowie nie znali pisma alfabetycznego, ale stworzyli niezwykle pomysłowy system przechowywania informacji zwany kipu (quipu), co w języku keczua oznacza po prostu „węzeł”.

Kipu składało się z grubego sznura głównego, od którego odchodziły dziesiątki, a czasem nawet setki cieńszych, kolorowych sznurków wykonanych z wełny lam, alpak lub z bawełny. Znaczenie miały nie tylko węzły, lecz także ich położenie, kolor sznurka, kierunek skrętu włókien oraz sposób mocowania.

System opierał się na dziesiętnym zapisie liczb i pozwalał prowadzić niezwykle dokładną administrację państwa. Za pomocą kipu ewidencjonowano liczbę mieszkańców, powierzchnię pól uprawnych, wysokość danin, stan magazynów żywności czy liczebność armii.

Do dziś trwa jednak fascynująca debata naukowa, czy kipu służyło wyłącznie do zapisu danych liczbowych. Coraz więcej badaczy przypuszcza, że niektóre zestawy węzłów mogły kodować również informacje narracyjne, a nawet elementy języka. Dotychczas nie udało się jednak jednoznacznie odczytać takiego systemu.

Tworzeniem i odczytywaniem kipu zajmowali się wyspecjalizowani urzędnicy zwani quipucamayoc. Byli oni elitą administracyjną imperium, a ich wiedza miała kluczowe znaczenie dla sprawnego funkcjonowania jednego z najlepiej zorganizowanych państw starożytnej Ameryki.

Podsumowujac – Inkowie byli jedną z cywilizacji, która również upadła przez żądnych bogactwa konkwistadorów. Pozostawili po sobie mnóstwo tajemnic jak kipu, metody budowania bez użycia cementu czy też słynne na cały świat Machu Picchu. To przepiękne miasto położone na wysokości 2430 m.n.p.m. jest najbardziej rozpoznawalnym symbolem cywilizacji Inków. Jemu też poświęcę kolejny wpis.